2010/01/08

Rys historyczny, podsumowanie i sugestie konserwatorskie do zamierzonych prac przy elewacjach d. pałacu Wesslów, obecnie Prokuratury Wojewódzkiej w Warszawie, ul. Krakowskie Przedmieście nr 25

Pałac Wesslów, Krakowskie Przedmieście 25

Informacja wstępna
 

Budynek wpisano do rejestru zabytków w lipcu 1965 r., nr rejestru 214 dotyczy akt zabytku u Konserwatora Zabytków m. st. Warszawy. Wpisu dokonał mgr inż.: arch. Jan Dąbrowski, konserwator zabytków m. st. Warszawy. Zapis brzmi: „....kamienica / tzw. poczta Saska / Krakowskie Przedmieście 25 ze względu na wartość zabytkową i artystyczną „. Oryginał w Centralnym Rejestrze Zabytków, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, Warszawa.

ODZ przechowuje w Centralnej Kartotece Zabytków Architektury kartę zabytku wypełnioną w listopadzie 1959 r. przez Z. Krygiera i C. Kocota, sprawdzoną w grudniu 1959 r. przez arch. Stefana Krasińskiego. Kartę opatrzono dwiema fotografiami elewacji, planem przyziemia. Rubryka 25 informuje o wpisaniu do rejestru zabytków w 1948 r. Zapewne w 1965 r. dokonano ponowienia decyzji zastępując dawny dokument nowym, o wzorze zatwierdzonym przez MKiS.

 

 

Rys historyczny

 

Informacje o charakterze urbanistycznym

 

Obszar między dzisiejszą ul. Bednarską a zespołem kościełno-kłasztornym pokarmełickim i sięgający obecnej ulicy Wierzbowej nadał w 1402 r. książę mazowiecki Janusz Starszy dziekanowi i kolegiacie warszawskiej / obecna katedra /. Wywodzi się stąd historyczna nazwa tego terenu. Usypanie w latach 1621-1624 wału obronnego Zygmuntowskiego przesunęło znaczenie granic miasta i cała jurydyka Dziekańska / i takiej nazwy używano / znalazła się w granicach miasta Warszawy. W 1565 r. Potop Szwedzki spowodował straty 78% zabudowy Krakowskiego Przedmieścia.

Nazwa ulicy Trębalskiej pojawiła się w I poł. XVIII w., a w r. 1780 uzyskała urzędową nazwę Trębackiej. Stan zabudowy rejonu domu nr 25 przy Krakowskim Przedmieściu wyraźnie określa plan autorstwa Pierre Ricaud de Tirregaile z 1762 r.

Poszerzenie Krakowskiego Przedmieścia dokonane w latach 1860-1862 przez wyburzenie domów znajdujących się między wschodnią a zachodnią linią obecnej zabudowy. Tak zwane Wąskie Krakowskie Przedmieście liczyło lim szerokości. W 1882 r. zaczęto poszerzać ul. Trębacką usuwając dwustronnie jej zabudowę, co uwiecznił w „ Kłosach" K. Pillati. Na rozległym skwerze Krakowskiego Przedmieścia w 1898 r. stanął pomnik A. Mickiewicza, zaś dwa lata później Władysław Marconi ukończył budowę hotelu Bristol naprzeciw pobudowanego przez ojca hotelu Europejskiego. Wytworzyła się nowa sytuacja przestrzenna. W relatywnie krótkim czasie budynek nr 25 przy Krakowskim Przedmieściu znalazł się na narożniku dwóch szerokich ulic, z których jedna stała się eksponowaną i reprezentacyjną arterią. Otworzono widok na znakomitą bryłę i fasadę kościoła pokarmelickiego i pałacu Namiestnikowskiego. Dodać należy, że w 1781 r. udrożniono ul. Kozią umożliwiając przejazd do ul. Senatorskiej. Po ukończeniu poszerzania ul. Trębackiej, w bezpośrednim sąsiedztwie domu będącego przedmiotem naszego zainteresowania. Pod numerami 4 i 6 zbudowano wielki, reprezentacyjny dom Shreibłera. Architekci J. Dziekoński i E. Lilpop nadali jego eklektycznej fasadzie niemal pałacowy wygląd.

Zabudowa ul. Trębackiej częściowo spłonęła w 1939 r. a dzieła zniszczenia dokończono jesienią 1944 r. na całym Trakcie Królewskim. Powojenne losy były łaskawe dla rejonu starej poczty, narożnika Trębackiej i Krakowskiego Przedmieścia. Odbudowa Pałacu Potockich łączyła się z zabudową w kierunku ul. Trębackiej. Biurowiec z salą kina „ Kultura „ projektował arch. T. Zagrodzki, dom pracowników MKiS arch. L. Borowski. Tereny na zachód ma wypełnić reprezentacyjna zabudowa, podobnie jak strefę wokół placu Marszałka Józefa Piłsudskiego. Jest tylko kwestią czasu podjęcie modernizacji banalnych fasad ulicy Trębackiej, a nie jest wykluczone jej udrożnienie do ul. Wierzbowej, wzdłuż tylnej elewacji Teatru Wielkiego, którędy do 1952 r. prowadziła ul. Trębacka. Budynek u wylotu ul. Trębackiej na Krakowskie Przedmieście uzyska w najbliższych latach sąsiedztwo wspomagające jego ekspozycję na Trakcie Królewskim Warszawy.

 

 

Informacje o dziejach parceli i jej zabudowy

 

Nieruchomość oznaczona później numerem hipotecznym 421 przy Krakowskim Przedmieściu, której budynek uzyskał numer policyjny 25, zapisano do akt w 1644 r. W tym czasie trakt łączący Krakowskie Przedmieście z obecną ul. Wierzbową określany był jako ul. Dziekańska bo mieścił się w jurydyce Dziekańskiej. Małżonkowie Kasper i Marianna z Szałapskich Boglewscy sprzedali; „....grunt swój własny, położony przy Krakowskim Przedmieściu między gruntami niegdyś Szałapskich z jednej, a kasztelana sandomierskiego Aleksandra Tarnowskiego z drugiej " wojewodzie płockiemu Janowi Wesslowi. Był to okres ożywienia gospodarczego w stolicy po Potopie Szwedzkim. Brak ustaleń czy i co Wessel pobudował.

Następny zapis pochodzi z zestawienia podatków za nieruchomości w 1743 r. i faktycznie zaczyna dzieje obecnego budynku a ujawnia właściciela. Brzmi on: „ Wymiar podatku łokciowego z przedmieściów. .. Nr 421 kamienica z podwórzem j.w. j. m. p. Ks. kanclerza kor. ".. Kanclerzem wielkim koronnym, pierwszym po monarsze urzędnikiem zawiadującym kancelarią królewską był wówczas biskup chełmiński Andrzej Stanisław Kostka Załuski znany w Warszawie jako Fundator Gimnazjum Załuscianum /1727, ul. Jezuicka 4 / i Biblioteki Załuskich /1742, ul. Hipoteczna 2 /. Zachował się list architekta J. Solariego do biskupa Załuskiego, w którym mowa o łaskach jakimi darzy on architekta Jakuba Fontanę, a także list samego Fontany do biskupa Załuskiego szczegółowo opisujący projektowane wzniesienie „ stayni w Pałacu na Krakowskim Przedmieściu według projektu przezemnie danego ".

Nie ma powodu by budynek wzmiankowany przez Fontanę nie uznać za własność Andrzeja Stanisława Kostki biskupa chełmińskiego i kanclerza wk. koronnego / w okresie 1735-46 /. Fasada określana na rycinie w 1772 r. jako pałac Ostrowskich nadał jest czytelna w części fasady domu nr 25 przy Krakowskim Przedmieściu. Realną jest hipoteza o autorstwie Jakuba Fontany, architekta Królewskiego i Rzeczypospolitej. Wymaga ona poszerzonych analiz i wywodów, co nie jest przedmiotem ekspertyzy.

Po śmierci biskupa A. Załuskiego / 1758 / spadkobierca Feliks Jan Załuski, generał wojsk Rzeczypospolitej i starosta grodzki / dawna nazwa Grójca / sprzedał w 1761 nieruchomość Teodorowi Wesslowi podskarbiemu królewskiemu. Ten zaś w 1764 r. Antoniemu z Ostrowca Ostrowskiemu biskupowi kujawskiemu, późniejszemu prymasowi. W 1773 niejaki Jan Plotz „trzymając arendą kamienicę JMC X. Biskupa Kujawskiego na ulicy Trębackiej, zwaną Hotel d '

Ostrów...... wszystkich zaprasza..." ogłoszeniem. Cytowany wyżej wizerunek fasad znajduje się na

otoku planu Warszawy GA. Rizzi Zannoniego z 1772 r.

Po kolejnych transakcjach w 1780 Franciszek Ignacy Przebendowski wojewoda pomorski i poczt mistrz tj. dyrektor poczty królewskiej zakupił nieruchomość dla skarbu Korony. Zaczyna się pocztowa kariera dawnego pałacu. Podczas zaboru pruskiego w 1805 następuje zakup generalnej dyrekcji poczt w Berlinie. W 1867 r. Wojciech Gerson w „ Kłosach " publikuje swój rysunek „Gmach poczty przy Krakowskim Przedmieściu przy Koziej ". W 1874 pocztę przeniesiono, wkrótce gmach wystawiono na sprzedaż z warunkiem, że nabywca pozwoli o 2 łokcie / t.j. 1,1 m/ kosztem parceli i zabudowy poszerzyć ulicę Trębacką.

W 1882 przystąpiono do wyburzeń zabudowy i poszerzania Trębackiej. Architekci Władysław Marconi i Aleksander Woyde opracowali projekt modernizacji budynku. Przyjęli zasadę podwyższenia o 1 kondygnację, wzniesienia nowej elewacji od ul. Trębackiej i Krakowskiego Przedmieścia, znacznego ścięcia narożnika domu u zbiegu Trębackiej i Krakowskiego Przedmieścia. Powstała nowa kompozycja oparta o zastaną dyspozycję elewacji, harmonijna. Pojawiły się kamienne balkony, zmianie uległ charakter narzutowej dekoracji, choć nie narusza ona tradycyjnego rytmu podziałów. Można sądzić, że w trakcie przebudowy nie uległa istotnej zmianie kolorystyka zastana przez Marconiego i Woyde. Obraz Misierowicza ok. 1860 r. w Muzeum Historii m. st. Warszawy pozwala tak sądzić. Powojenna odbudowa ukończona w 1 poł. 1953 r., zrealizowana wg projektu arch. J. Bieńkowskiego uszanowała istniejący stan wynikający z przebudowy. Być może dokonano drobnych reperacji dekoracji narzutowych wykonanych wg projektów Marconiego i Woyde. Kolorystykę, jak sądzę, pozostawiono bez zmian.

 

 

Podsumowanie i wnioski

 

1. Budynek reprezentuje poważnie przebudowany pałac barokowy z końca pierwszej połowy XVIII w. Wypada go traktować jako wspólne dzieło architekta barokowego i jego następców w końcu XIX w. Można dodać, że jest to dzieło harmonijne, a jego elewacje odgrywają ważną rolę w estetyce tej części Krakowskiego Przedmieścia i całej Trębackiej.
2. Wynika stąd postulat starannego zachowania bryły i detali, które przekazała nam historia, stosowania w zamierzonym i przyszłych remontach materiałów trwałych, dobrej jakości. Wymaga tego również fakt użytkowania budynku przez ważną instytucję państwową.
3. Sądzę, że zamierzony remont mógłby stanowić asumpt do opracowania szeroko zakrojonego, określonego etapami, docelowego projektu rewaloryzacji. Chodzi oczywiście wyłącznie o program perspektywiczny, nie mający odniesienia do obecnych środków budżetowych.
4. 0becny etap prac powinien kompleksowo rozwinąć problemy elewacji. Kolorystykę należy analizować biorąc pod uwagę nie tylko najbliższe otoczenie / także i na Trębackiej /, ale np. widok od strony pałacu Prezydenckiego. Przewidzieć zastosowanie matowych technik Keima, które dają możliwość doboru kolorystyki precyzyjnie, a zapewniają trwałość. Lekkie rozjaśnienia obecnej tonacji elewacji nie byłyby złym rozwiązaniem. Wprowadzenie miedzianych obróbek blacharskich jest wskazane. Ideałem byłoby już teraz dokonać wymiany stolarki okien wprowadzając współczesne kopie o tradycyjnej formie, lecz zapewniające wytłumienie hałasu ulicy.
5. Sugerowany w p. 3 program mógłby zawierać koncepcję zagospodarowania dziedzińca, klimatyzację, korektę podziałów wnętrza / poza reprezentacyjnymi wnętrzami od frontu / by stało się mniej ścieśnione.
6. Proponuję rozważyć możliwość umieszczenia tablicy informującej, że w 1887 otwarto tu nowy lokal redakcji „ Kuriera codziennego "i „ Tygodnika ilustrowanego " a Bolesław Prus bywał tu niemal codziennie bo w latach 1887-89 wydawał tu „ Lalkę "
7. Unikałbym mylącej nazwy Poczta Saska, bo była ona Królewską Pocztą Polską, potem krótko pruską, ale nigdy saską. Zamiast obco w Warszawie brzmiącego nazwiska Wessła proponowałbym popularyzować bpa Andrzeja J.K. Załuskiego, kanclerza wk. koronnego, któremu zapewne pałacyk wybudowano przed połową XVIII w.

 

Dr Lech Krzyżanowski
ul. Grzybowska 39/814
00-855 Warszawa

 

 

Wybrana literatura:

• Bartczakowa Aldona, Jakub Fontana architekt warszawski XVIII wieku, Warszawa 1970.
• Charazińska Elżbieta, Ogród Saski, Warszawa 1979.
• Chrościcki Juliusz A., Rottermund Andrzej, Atłas architektury Warszawy, Warszawa 1977.
• Kossowski B., Majewska B., Płany Warszawy 1655-1814, Warszawa 1980.
• Rottermund Andrzej, Rozwój przestrzenny Warszawy, w: Katalog Zabytków Sztuki. Miasto Warszawa, cz. I, Stare Miasto, W-wa 1993.
• Szaniec Stanisław, Chudek Józef, Najstarszy trakt Warszawy, Warszawa 1955.
• Stępiński Zygmunt, Siedem placów Warszawy 1988.
• Szwankowski Eugeniusz, Warszawa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny, Warszawa 1952.
• Szwankowski Eugeniusz, Ulice i place Warszawy, Warszawa 1963.
• Wierzbicka Bożena, red., Historyczne place Warszawy, materiały sesji naukowej 1994, Warszawa 1955.

« powrót